Toekomstbestendige sportverenigingen

De sportvereniging heeft tegenwoordig niet meer alleen te maken met de (veranderende) behoeften van de eigen leden. Van sportverenigingen wordt een steeds grotere maatschappelijke bijdrage gevraagd, denk aan; gezond opgroeien, sociale cohesie, integratie, participatie. Dit leidt tot complexe vraagstukken waarbij de sportvereniging wordt uitgedaagd om een strategie uit te stippelen die inspeelt op het eigen karakter van die sportvereniging en op de specifieke context. Dit proces om sportverenigingen toekomstbestendig te maken/houden wordt ook wel ‘vitalisering’ van de sportvereniging genoemd. Een vitale sportvereniging is in staat om nu en in de toekomst de eigen sport(en) duurzaam te kunnen aanbieden en daarnaast een grote maatschappelijke rol te kunnen spelen.

Procesbegeleiding van verenigingen
Ondersteuning op maat van verenigingsondersteuners (professionals die verschillende namen/rollen hebben zoals verenigingsconsulent, verenigingsadviseurs, buurtsportcoaches, verenigingscoaches, etc.) is onontbeerlijk bij het vitaliseringsproces. Deze professionals constateren dat het bieden van ondersteuning bij deze complexe, meer strategische, vraagstukken om andere vormen van ondersteuning vraagt dan voorheen. Het vraagstuk ‘hoe zorgen we er voor dat we voldoende vrijwilligers hebben om komende zaterdag de competitie te kunnen draaien?’ is immers van een andere orde dan de vraag ‘hoe zorgen we dat we over 10 jaar nog bestaan?’ en vraagt dan ook om een andere vorm van begeleiding. Binnen de wereld van de verenigingsondersteuning wordt daarom al langer gesproken over het bieden van procesbegeleiding waar eerder vooral instrumentele kortere termijn begeleiding werd geboden. Binnen deze procesbegeleiding bekijkt de professional de organisatie als een geheel en open systeem en ontwikkelt vanuit een begeleidende procesaanpak, in samenwerking met mensen in de organisatie, interventies en strategieën.
Wat procesbegeleiding precies inhoudt in de praktijk van de sportvereniging en wat dit vraagt van de competenties van de verenigingsondersteuner is echter nog nauwelijks onderzocht. In het bedrijfsleven is door o.a. De Caluwé (2006) veel onderzoek gedaan naar de competenties en interventies van organisatieadviseurs, echter is nog onduidelijk in hoeverre deze theorie ook in de context van de sportvereniging toepasbaar is. Daarnaast blijkt uit eigen onderzoek (Dijk, De Vries & Slender, 2014) dat verenigingsondersteuners zich onvoldoende toegerust voelen voor deze nieuwe procesrol en hebben ze dringend behoefte aan nieuwe producten om deze handelingsverlegenheid te verhelpen.

RAAK Publiek
In maart 2017 is het lectoraat Praktijkgerichte Sportwetenschap van de Hanzehogeschool Groningen dan ook gestart met een onderzoeksproject “Vitalisering van de sportvereniging: Van verenigingsondersteuner naar verenigingsontwikkelaar”. Het onderzoeksproject wordt gefinancierd met subsidie van SIA RAAK Publiek en heeft een looptijd van 2 jaar. Het doel van het onderzoek is om na twee jaar een handleiding en een competentieprofiel ontwikkelt te hebben waarmee (junior) verenigingsondersteuners handvaten gegeven worden om een procesgerichte rol te kunnen hanteren in het ondersteunen van sportverenigingen.
De Hanzehogeschool Groningen werkt in dit project samen met; Universiteit Utrecht, Mulier Instituut, Kenniscentrum Sport, NOC*NSF, Hogeschool Utrecht, Nederlandse Volleybal Bond (NeVoBo), Huis voor de Sport Groningen, SportFryslân, SportDrenthe, Vereniging Sport en Gemeenten Noord (VSG Noord) en Werkplaats Sociaal Domein Noord. De onderzoeksvraag die centraal staat in dit project luidt: Welk handelingsrepertoire heeft een verenigingsondersteuner nodig om een procesgerichte ontwikkelaanpak te kunnen hanteren om te komen tot vitalisering van sportverenigingen?

Onderzoeksaanpak
In de eerste fase van het project is in samenwerking met het Mulier Instituut onderzoek gedaan naar vitaliseringsprocessen bij sportverenigingen. Op basis van digitale vragenlijsten, gericht aan besturen van sportverenigingen in Groningen, Friesland en Drenthe, is een beeld verkregen van de ondersteuning die sportbestuurders ontvangen. In juni 2018 wordt een 2e meting gedaan om te kunnen vaststellen hoe verenigingen zich ontwikkelen in een seizoen als het gaat om hun vitaliteit.
Daarnaast is in samenwerking met de Universiteit Utrecht en het lectoraat Rehabilitatie van de Hanzehogeschool onderzoek gedaan naar het huidige handelingsrepertoire van verenigingsondersteuners in Noord Nederland. Welke competenties en aanpakken hanteren de ondersteuners en op welke aspecten geven ze aan zichzelf nog te willen ontwikkelen? Tot slot zijn er een aantal case-studies uitgevoerd waarbij verenigingsondersteuners gevolgd zijn. De opbrengsten van dit onderzoek worden momenteel verwerkt in een competentieprofiel voor verenigingsondersteuners. Dit competentieprofiel staat centraal in acht masterclasses die plaatsvinden in de periode december 2017 – juni 2018 waarin verenigingsondersteuners geschoold worden in hun handelingsrepertoire. Op 7 december heeft de eerste masterclass plaatsgevonden waarbij 14 verenigingsondersteuners aanwezig waren.

Verenigingsondersteuning als professie
In de gesprekken met junior en senior verenigingsondersteuners merken we een grote verscheidenheid in de wijze waarop de functie van verenigingsondersteuner wordt ingevuld vanuit gemeenten, sportbonden en provinciale sportraden. In veel gevallen is het ondersteunen van sportverenigingen onderdeel van een breed takenpakket (zoals bijvoorbeeld bij buurtsportcoaches). Dit brede takenpakket is niet altijd gericht op het ondersteunen van sportverenigingen, vaak gaat dit ook om het organiseren van sportactiviteiten in de wijk, of om het bijeen brengen van verschillende organisaties in een wijk. Bij deze werkzaamheden kan de vraag gesteld kan worden of deze professionals a) voldoende ruimte in hun takenpakket hebben om redelijkerwijs een proces op gang te brengen binnen een sportvereniging en b) over de juiste competenties en vaardigheden beschikken om deze procesbegeleiding te kunnen bieden.

De afgelopen maanden hebben we veel inzichten opgedaan en kunnen we stellen dat de professie verenigingsondersteuning echt een ‘vak apart’ is. “Het blijft een vak waarin je als een soort kameleon moet fungeren” zeggen een aantal verenigingsondersteuners. Zij geven aan continu op zoek te zijn naar de juiste aanpak bij een vereniging en dienen over een grote mate van flexibiliteit en bagage te beschikken. Vanuit dit onderzoek en onze opleidingen (Sportkunde en ALO) kunnen wij een goede bijdrage leveren als het gaat om scholing en het ontwikkelen van interventies en competenties die passen bij een procesmatige aanpak binnen sportverenigingen.

De positionering van de professie ‘verenigingsondersteuning’ is echter van een andere orde en verdient volgens ons ook aandacht van overheden en koepelorganisatie in de sport. Veel overheden en koepelorganisaties besteden in hun beleid aandacht aan de vitale sportvereniging. Verenigingen die toekomstbestendig zijn en een bijdrage leveren aan de maatschappij worden op waarde geschat. De vraag is echter of de wijze waarop verenigingsondersteuners worden gefaciliteerd voldoende aansluit bij deze ambitie en verenigingen voldoende ondersteunt in hun vitaliseringsproces. Een vereniging begeleiden en helpen ontwikkelen richting een duurzame toekomst is een vak dat we serieus moeten nemen, dat doe je er niet ‘zomaar’ even bij!

 

Magda Boven en Bake Dijk
Hoofdonderzoekers binnen het RAAK-project ‘vitalisering van de sportvereniging’ en beide werkzaam als docentonderzoeker bij het lectoraat Praktijkgerichte Sportwetenschap van het Instituut voor Sportstudies, Hanzehogeschool Groningen.

Voor meer informatie over het project:
https://www.hanze.nl/nld/onderzoek/speerpunten/healthy-ageing/vitalisering-sportvereniging